Nowela Orzeszkowej to opowieść o powstaniu styczniowym widzianym z perspektywy pozytywistycznej. Ukazuje tragedię młodych idealistów, którzy giną w beznadziejnej walce.
Bohaterami są młodzi powstańcy ukrywający się w dworku. Romuald Traugutt (nawiązanie do dyktatora powstania) i jego towarzysze wiedzą, że powstanie upada, ale trwają przy sprawie. W ostatniej walce giną wszyscy oprócz rannego Romualda, którego ukrywa wdowa po jednym z poległych.
Tytuł „Gloria victis” (chwała zwyciężonym) wyraża ambiwalencję autorki – potępia romantyczną ideologię czynu zbrojnego, ale czci bohaterstwo i poświęcenie powstańców. To pozytywistyczny hołd dla romantycznych wartości.
Kluczowe pojęcia
• Pozytywistyczna ocena romantyzmu – krytyka metod, szacunek dla intencji
• Gloria victis – chwała zwyciężonym (łac.)
• Tragizm powstańczy – świadomość klęski przy konieczności walki
• Nowela – krótka forma epicka
• Realizm psychologiczny – wnikliwe ukazanie przeżyć
Najczęstsze pytania maturalne
Pytanie: Jak Orzeszkowa godzi pozytywistyczną krytykę powstań z szacunkiem dla powstańców?
Orzeszkowa reprezentuje typowe dla pozytywistów rozdwojenie wobec tradycji powstańczej. Jako pozytywistka wie, że powstania są skazane na klęskę – Polska nie ma sił militarnych, Europa nie pomoże, ginąć będą najlepsi. Dlatego propaguje pracę organiczną, nie walkę zbrojną.
Jednocześnie jako Polka i człowiek nie może potępić tych, którzy oddali życie za ojczyznę. W młodych powstańcach widzi szlachetność, idealizm, gotowość do najwyższej ofiary. Ich śmierć jest bezsensowna politycznie, ale piękna moralnie.
To rozdwojenie oddaje tytuł – „chwała zwyciężonym” to oksymoron. Normalnie chwali się zwycięzców, tu autorka czci pokonanych. Sugeruje, że są zwycięstwa moralne ważniejsze od militarnych. Powstańcy przegrali bitwę, ale ocalili honor, godność, wierność ideałom.
Orzeszkowa nie gloryfikuje powstania jako metody walki – pokazuje jego tragiczne skutki. Ale gloryfikuje etos powstańczy – bezinteresowność, patriotyzm, braterstwo. To próba ocalenia tego, co wartościowe w romantyzmie, przy odrzuceniu tego, co szkodliwe. Pozytywizm nie musi oznaczać cynizmu – można być realistą w metodach i idealistą w wartościach. Ta synteza pozwala budować przyszłość bez wyrzekania się przeszłości.
