Literatura polska średniowiecza odzwierciedla dominację kultury religijnej i proces kształtowania się języka polskiego. Zachowane zabytki pokazują stopniowe przechodzenie od łaciny do języka narodowego.
„Bogurodzica” to najstarsza polska pieśń religijna, hymn rycerstwa polskiego śpiewany przed bitwami (m.in. pod Grunwaldem). Tekst łączy elementy modlitwy z archaicznym językiem, pełnym słów pochodzenia cerkiewnego.
„Lament świętokrzyski” to fragment pasyjnego utworu – monolog Maryi pod krzyżem. Pokazuje cierpienie matki, która w sposób bardzo ludzki, emocjonalny żegna się z synem.
„Legenda o św. Aleksym” opowiada o młodzieńcu, który porzuca bogactwo i małżonkę, by służyć Bogu w ubóstwie. Po latach wraca nierozpoznany do domu i umiera jako żebrak.
„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” to dialog dydaktyczny, w którym Śmierć poucza o równości wobec niej wszystkich stanów.
Kluczowe pojęcia
• Teocentryzm – Bóg w centrum świata i myśli człowieka
• Exemplum – przykład pouczający
• Alegoria – przedstawienie abstrakcji przez konkret
• Moralitet – utwór o charakterze dydaktycznym
• Planctus – lament, pieśń żałobna
• Hagiografia – piśmiennictwo o świętych
• Archaizm – wyraz przestarzały
Najczęstsze pytania maturalne
Pytanie: Jakie wartości propagowała literatura średniowieczna?
Literatura średniowiecza podporządkowana była celom religijnym i dydaktycznym. Propagowała ascezę, pokorę, posłuszeństwo Bogu, pogardę dla świata doczesnego (contemptus mundi). Ideałem był święty – człowiek wyrzekający się ziemskich przyjemności dla zbawienia. Jednocześnie literatura ta uczyła solidarności stanowej, wierności, honoru rycerskiego. Utwory jak „Rozmowa ze Śmiercią” przypominały o kruchości życia i równości wobec śmierci. Ta literatura kształtowała mentalność człowieka średniowiecza, ucząc go patrzenia na życie doczesne jako przygotowanie do wieczności.
